Czym jest grafen i dlaczego wzbudza tak duże zainteresowanie?
Grafen to materiał, o którym mówi się od lat w kontekście rewolucji technologicznej. Składa się z pojedynczej warstwy atomów węgla ułożonych w strukturę plastra miodu. Jest niezwykle lekki, a jednocześnie około 200 razy mocniejszy od stali. Co więcej, przewodzi prąd elektryczny szybciej niż jakikolwiek inny materiał znany człowiekowi. Właśnie dlatego naukowcy wiążą z nim duże nadzieje m.in. w przemyśle elektronicznym, medycynie, a ostatnio — także w kontekście żywności.
Czy grafen znajduje się w jedzeniu?
Pytanie, czy grafen znajduje się w jedzeniu, pojawia się coraz częściej, szczególnie w kontekście fake newsów oraz obaw dotyczących zdrowia publicznego. Warto wyraźnie zaznaczyć: grafen naturalnie nie występuje w produktach spożywczych. Nie trafia on tam też przypadkowo. Istnieją jednak przypadki badań nad zastosowaniem tzw. nanomateriałów w żywności, ale obecnie grafen nie jest zatwierdzony do użycia jako składnik ani dodatek w żywności w Unii Europejskiej ani w USA.
W sieci można natrafić na dezinformujące źródła sugerujące, że grafen znajduje się w szczepionkach, mięsie, a nawet w wodzie pitnej. Są to informacje niepotwierdzone naukowo, często celowo rozpowszechniane w celu wywołania niepokoju społecznego. Na chwilę obecną nie ma żadnych dowodów na obecność grafenu w jedzeniu w codziennym obrocie konsumenckim.
W jakich produktach może występować grafen?
Aktualnie grafen wykorzystywany jest głównie w przemyśle. Można go znaleźć w:
- ekranach dotykowych i elastycznych wyświetlaczach,
- komponentach układów elektronicznych,
- materiałach wzmacniających w budownictwie i motoryzacji,
- specjalistycznej odzieży i obuwiu sportowym,
- filtrach do oczyszczania wody,
- technologiach baterii i superkondensatorów.
Co ciekawe, trwają prace nad zastosowaniem grafenu w medycynie – jako nośnika leków lub materiału wspomagającego leczenie nowotworów. Jednak nadal jest to etap badań i prób laboratoryjnych. Zastosowanie grafenu w żywności wymagałoby licznych testów toksykologicznych, ocen bezpieczeństwa oraz zgody odpowiednich instytucji.
Czy grafen może być dodawany do żywności?
Zastosowanie grafenu jako dodatku do żywności to raczej odległa przyszłość. Na dzień dzisiejszy, ani Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), ani amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) nie dopuściły stosowania grafenu jako dodatku do jedzenia. Teoretycznie, gdyby opracowano odpowiednio bezpieczne formy tego materiału, mógłby być wykorzystany np. do konserwacji produktów, ochrony przed bakteriami lub jako element opakowań aktywnych (np. informujących o stanie świeżości żywności), ale to nadal strefa badań i eksperymentów.
Czy nanotechnologia w żywności to zagrożenie?
Nanomateriały, do których zalicza się także grafen, wzbudzają emocje nie tylko ze względu na swój mikroskopijny rozmiar, ale również potencjalne działanie na organizm ludzki. Faktycznie, cząstki tej skali mogą oddziaływać z komórkami i przechodzić przez barierę krew-mózg, co wymaga bardzo skrupulatnych badań przy ocenie ich bezpieczeństwa.
Trzeba jednak oddzielić naukową ciekawość i badania podstawowe od szerzenia nieuzasadnionych obaw. Jeśli jakikolwiek nanomateriał, w tym grafen, miałby być używany w przemyśle spożywczym, musiałby przejść przez bardzo rygorystyczne procedury zatwierdzające. Dlatego obecnie nie ma podstaw, by obawiać się obecności grafenu w żywności dostępnej na rynku.
Skąd wzięły się plotki o grafenie w jedzeniu?
Zamieszanie wokół rzekomej obecności grafenu w żywności rozpoczęło się w czasie pandemii COVID-19. Pojawiły się wtedy nieprawdziwe informacje sugerujące, że grafen znajduje się w szczepionkach, maskach ochronnych, a nawet w produktach spożywczych. Głównym źródłem tych informacji były media społecznościowe, blogi oraz kanały wideo o charakterze spiskowym.
W odpowiedzi, wiele instytucji naukowych i fact-checkingowych, m.in. WHO, Factcheck.org oraz Polskie Towarzystwo Naukowe, zdementowały te doniesienia jako niepoparte żadnymi danymi naukowymi. Sam temat grafenu jest złożony i z łatwością może być nadinterpretowany przez osoby nieposiadające wiedzy technicznej lub medycznej.
Czy kontakt z grafenem jest niebezpieczny?
Grafen jako materiał nie jest automatycznie szkodliwy. Jego wpływ na organizm człowieka zależy w dużej mierze od formy, w jakiej występuje (płatek, tlenek grafenu, forma nieprzetworzona), wielkości cząstek oraz sposobu kontaktu (wdychanie, spożycie, kontakt ze skórą).
Dotychczasowe badania wykazują, że przy niewłaściwym stosowaniu grafen może powodować stany zapalne w płucach czy toksyczność dla komórek. Dlatego jego przemysłowa produkcja i użytkowanie są regulowane i prowadzone w odpowiednich warunkach. Dlatego, mając na uwadze rygorystyczne regulacje dotyczące substancji chemicznych i dodatków żywnościowych, trudno sobie wyobrazić, by grafen bez zgody i nadzoru trafił do jedzenia.
Jakie są przyszłościowe zastosowania grafenu?
Oprócz rynków tradycyjnie związanych z technologią i przemysłem, grafen może znaleźć zastosowanie w obszarach takich jak:
- sztuczne narządy i implanty medyczne,
- przewodzące materiały dla nowoczesnych tkanin,
- czujniki diagnostyczne wykrywające patogeny w jedzeniu,
- materiały aktywne w opakowaniach — monitorujące świeżość żywności.
Praca nad tymi technologiami trwa, ale dopóki nie zostaną one uznane za w pełni bezpieczne, nie będą dopuszczone do użytku masowego, szczególnie w sektorze gastronomicznym i spożywczym.